Diafragma: licht en scherptediepte bepalen

Lamellen als de pupil van het objectief

De opening bestaat uit metalen lamellen die over elkaar schuiven. Door deze lamellen te bewegen wordt de opening groter of kleiner. Je kunt dit vergelijken met de pupil van je oog: bij weinig licht wordt de pupil groter en bij veel licht kleiner.

Waarom werkt het f-getal andersom?

Het f-getal is een verhouding tussen de brandpuntsafstand en de diameter van de opening. Bij een 50mm-objectief is de opening bij f/2 ongeveer 25 mm groot. Bij f/10 is dat ongeveer 5 mm. Daarom wordt de opening kleiner als het getal achter de f groter wordt.

De maximale opening van een objectief

Op een objectief staat de grootste beschikbare opening, bijvoorbeeld 50mm f/1.8, 24–70mm f/4 of 70–200mm f/2.8. Een objectief met een grote maximale opening wordt lichtsterk genoemd.

Bij sommige zoomobjectieven blijft de maximale opening over het hele bereik gelijk. Andere hebben bijvoorbeeld f/4–6.3: tijdens het inzoomen wordt de grootste opening dan kleiner.

De traditionele reeks

f/1 – f/1.4 – f/2 – f/2.8 – f/4 – f/5.6 – f/8 – f/11 – f/16 – f/22

Iedere stap naar rechts halveert de hoeveelheid licht. Iedere stap naar links verdubbelt de hoeveelheid licht.

Compenseren met sluitertijd of ISO

Maak je een goed belichte foto met f/4, 1/250 seconde en ISO 100 en verander je naar f/5.6, dan komt één stop minder licht binnen. Je kunt dit compenseren met 1/125 seconde of ISO 200. Verander je van f/4 naar f/2.8, dan komt juist één stop meer licht binnen en kan de sluitertijd naar 1/500 seconde.

Halve en derde stops

Moderne camera’s kunnen meestal in halve of derde stops werken. Daardoor zie je tussen de volledige stops ook waarden zoals f/3.2, f/3.5, f/4.5 en f/5. Iedere kleine stap verandert de hoeveelheid licht nauwkeuriger dan een volledige stop.

Diafragma is niet de enige factor

Ook de afstand tot het onderwerp, de brandpuntsafstand, het sensorformaat, de afstand tussen onderwerp en achtergrond en de uiteindelijke vergroting bepalen hoeveel scherptediepte zichtbaar is.

Brandpuntsafstand en standpunt

Bij hetzelfde standpunt, dezelfde scherpstelafstand en hetzelfde diafragma geeft een langere brandpuntsafstand doorgaans een kleinere scherptediepte. Een 24mm-objectief toont meestal meer scherpte dan een 200mm-objectief.

Wil je het onderwerp bij beide brandpuntsafstanden even groot in beeld houden, dan moet je met de telelens verder naar achteren. Daardoor wordt het verschil in scherptediepte kleiner, maar de achtergrond oogt door de smallere beeldhoek vaak groter, rustiger en dichterbij.

Afbeeldingsvergroting en uitsnijden

Afbeeldingsvergroting is geen camera-instelling. Hoe groter je een foto toont of afdrukt, hoe eerder kleine verschillen in scherpte zichtbaar worden.

Ook een sterke uitsnede vergroot onscherpte, cameratrilling, ruis en fouten in de scherpstelling. De kijkafstand speelt eveneens mee.

De vorm en het aantal diafragmalamellen, het optische ontwerp, het gekozen diafragma en de afstand tot de achtergrond hebben allemaal invloed.

Afstand en achtergrond tellen mee

Hoe verder de achtergrond achter het onderwerp ligt, hoe onscherper deze meestal wordt weergegeven. Een langere brandpuntsafstand, een kleinere afstand tot het onderwerp en een grotere opening kunnen dat effect versterken.

Kijk vóór het afdrukken niet alleen naar het onderwerp, maar ook naar lichte vlekken, takken, lijnen en drukke patronen in de achtergrond.

De sweet spot

Bij volle opening kunnen vignettering, chromatische aberratie of coma duidelijker zichtbaar zijn. Door het diafragma één of twee stops te sluiten, nemen scherpte en contrast vaak toe. Veel moderne objectieven zijn bij hun maximale opening echter al bijzonder goed.

Deze waarden zijn richtlijnen. Het optimale diafragma verschilt per objectief, brandpuntsafstand en scherpstelafstand. De fotografische bedoeling blijft belangrijker dan een theoretische sweet spot.

Diffractie bij kleine openingen

Wanneer licht door een zeer kleine opening gaat, buigt het langs de randen van de lamellen enigszins af. Hierdoor lopen de kleinste details steeds meer in elkaar over. Diffractie veroorzaakt geen verkeerde scherpstelling: het hele beeld verliest geleidelijk een deel van zijn fijnste details.

Stervormige lichtbronnen

Bij f/11 of f/16 kunnen kleine heldere lichtbronnen veranderen in sterren. Bij een even aantal lamellen is het aantal stralen meestal gelijk aan het aantal lamellen; bij een oneven aantal meestal tweemaal zo groot.

Macro en focus stacking

Bij macrofotografie is de scherptediepte vaak maar enkele millimeters. f/16 of f/22 geeft meer scherptediepte, maar kan fijne details verzachten.

Een alternatief is meerdere foto’s met verschillende scherpstelpunten samenvoegen. Deze techniek heet focus stacking en krijgt binnen Camerahobby een eigen pagina.

24 mm en f/8 op fullframe

Bij een fullframecamera, 24 mm en f/8 ligt de berekende hyperfocale afstand volgens een gangbare norm rond 2,4 meter. Stel je op die afstand scherp, dan lijkt het beeld vanaf ongeveer 1,2 meter tot oneindig voldoende scherp.

De formule

In de praktijk hoef je dit meestal niet zelf uit te rekenen. Je kunt een scherptedieptetabel, app, online calculator of afstandsschaal op het objectief gebruiken.

Voldoende scherp is niet maximaal scherp

Beschouw de uitkomst als uitgangspunt. Alleen het gekozen scherpstelvlak is maximaal scherp. Moderne camera’s met veel megapixels, grote afdrukken en sterke uitsneden stellen hogere eisen.

Zelf diafragma en sluitertijd bepalen

Gebruik bij Nikon, Canon en Sony de M-stand wanneer je zowel diafragma als sluitertijd zelf wilt kiezen. Met Auto ISO kan de camera de ISO-waarde automatisch aanpassen.